Nowo powołana członkini zarządu spółki dystrybucyjnej w pierwszym tygodniu pracy podpisuje kilkadziesiąt dokumentów, od umów z dostawcami po pełnomocnictwa i przelewy. Większość z nich przygotowali inni, a ona sama nie ma jeszcze pełnej wiedzy o tym, jak w firmie weryfikuje się kontrahentów czy kto pilnuje zmian w przepisach. Właśnie dlatego doradztwo compliance coraz częściej trafia na agendę posiedzeń zarządu, bo od jakości procedur zależy w dużej mierze osobiste bezpieczeństwo osób, które podejmują decyzje. W tekście pokazujemy, za co odpowiadają członkowie zarządu, jaką rolę odgrywa dokumentowanie decyzji i w których momentach życia firmy wsparcie doradcy przydaje się najbardziej.
Dlaczego zgodność z prawem to sprawa osobista?
Wielu menedżerów traktuje naruszenia przepisów jako ryzyko spółki, które w razie problemów zakończy się karą dla firmy. Tymczasem polskie prawo przewiduje kilka rodzajów odpowiedzialności, które mogą dotknąć członków zarządu bezpośrednio. Są wśród nich:
- odpowiedzialność wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem sprzecznym z prawem lub umową spółki;
- odpowiedzialność za zobowiązania spółki z o.o., gdy egzekucja wobec niej okaże się bezskuteczna, a wniosek o upadłość nie został złożony we właściwym czasie;
- odpowiedzialność karna, np. za wyrządzenie spółce szkody przez nadużycie zaufania;
- odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki;
- kary nakładane na menedżerów przez niektóre organy, np. w sprawach antymonopolowych.
Do tego dochodzi odpowiedzialność samej spółki na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, która może zostać uruchomiona po skazaniu osoby działającej w jej imieniu. Brak należytej staranności w wyborze lub nadzorze nad tą osobą jest jedną z przesłanek takiej odpowiedzialności. Dobrze działający system zgodności nie wyłącza tych ryzyk, ale pomaga wykazać, że organizacja traktowała przepisy poważnie.
Udokumentowana decyzja jako tarcza
Od października 2022 roku Kodeks spółek handlowych zawiera tzw. regułę biznesowej oceny sytuacji. Zgodnie z nią członek zarządu nie narusza obowiązku staranności, jeśli działa lojalnie wobec spółki, w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, opierając się na informacjach, analizach i opiniach, które w danych okolicznościach powinny zostać wzięte pod uwagę.
W praktyce oznacza to, że ocena decyzji nie zależy wyłącznie od jej skutku. Inwestycja może się nie udać, a mimo to zarząd nie poniesie odpowiedzialności, jeśli wykaże, że podjął ją rozsądnie. Opinie prawne, analizy ryzyka i protokoły z posiedzeń stają się w takiej sytuacji dowodem staranności, dlatego warto je sporządzać i przechowywać przy każdej istotnej decyzji. Na tym etapie compliance doradztwo przestaje być abstrakcyjną usługą, a staje się narzędziem budowania tej dokumentacji.
Trzy momenty, w których wsparcie ma największy sens
Nie każda decyzja wymaga konsultacji z prawnikiem, a zarząd, który angażuje doradcę przy każdej umowie, szybko sparaliżuje firmę. Są jednak sytuacje, w których koszt błędu jest na tyle wysoki, że zewnętrzne spojrzenie się opłaca. Szczególnie często dotyczy to trzech momentów.
Nowy kontrahent o dużym znaczeniu
Współpraca z partnerem, który okaże się nierzetelny, może wciągnąć firmę w spór z fiskusem albo naruszenie sankcji międzynarodowych. Weryfikacja nie musi być skomplikowana, ale powinna być powtarzalna i obejmować kilka elementów:
- dane w Krajowym Rejestrze Sądowym, w tym zmiany w zarządzie i kapitale;
- status na białej liście podatników VAT i numer rachunku bankowego;
- informacje o beneficjencie rzeczywistym w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych;
- obecność na listach sankcyjnych polskich i unijnych;
- informacje prasowe i opinie o kontrahencie w branży.
Przykładowo przelew powyżej 15 000 zł na rachunek spoza białej listy może pozbawić firmę możliwości zaliczenia wydatku do kosztów podatkowych. To drobny element procedury, ale jego pominięcie potrafi kosztować więcej niż roczne wynagrodzenie doradcy.
Ekspansja lub transakcja
Wejście na nowy rynek, przejęcie spółki czy rozpoczęcie sprzedaży do klientów indywidualnych wiąże się z nowymi regulacjami. Firma, która dotąd działała wyłącznie w modelu B2B, nagle musi stosować przepisy konsumenckie, a przejmowana spółka może wnieść do grupy ryzyka, o których nikt nie wiedział. Zakres pracy doradcy w takich projektach bywa szeroki, a przykładowy opis usług w tym obszarze można znaleźć tutaj. Każda firma powinna jednak sama ocenić, które elementy rzeczywiście jej dotyczą.
Kryzys
Zgłoszenie sygnalisty o nieprawidłowościach w dziale zakupów, niezapowiedziana kontrola czy wezwanie do prokuratury wymagają szybkiej reakcji. W takich chwilach zarząd potrzebuje osoby, która przeprowadzi wewnętrzne postępowanie wyjaśniające i jednocześnie zadba o prawa spółki wobec organów. Adwokat compliance prowadzący wewnętrzne wyjaśnienia może objąć ich wyniki tajemnicą zawodową, co ma duże znaczenie, jeśli sprawa trafi później do sądu.
Jakie informacje powinien otrzymywać zarząd?
Członkowie zarządu nie muszą znać szczegółów każdej procedury, ale powinni mieć regularny obraz ryzyk. Brak takich informacji utrudnia później wykazanie, że nadzór był sprawowany należycie. Pomocny bywa prosty schemat raportowania, przedstawiony w tabeli.
| Rodzaj informacji | Przykładowa częstotliwość | Po co zarządowi |
|---|---|---|
| Liczba i charakter zgłoszeń wewnętrznych | Co kwartał | Wczesne wychwycenie problemów w poszczególnych działach |
| Zmiany w przepisach dotyczących firmy | Co kwartał lub przy istotnej zmianie | Planowanie dostosowania procedur i budżetu |
| Wyniki kontroli wewnętrznych i zewnętrznych | Po każdej kontroli | Ocena, czy procedury działają w praktyce |
| Status szkoleń pracowników | Raz w roku | Potwierdzenie, że zasady są znane zespołowi |
O co zapytać przed rozpoczęciem współpracy?
Rynek usług w tym obszarze jest zróżnicowany, a pod tą samą nazwą kryją się bardzo różne oferty. Kancelaria compliance może skupiać się na sporach i postępowaniach, a inna firma na audytach procesów. Przed podpisaniem umowy warto zadać kilka pytań:
- Jakie doświadczenie ma doradca w branży, w której działa firma.
- Kto konkretnie będzie prowadził sprawę i jak często będzie dostępny.
- Czy komunikacja z doradcą będzie chroniona tajemnicą zawodową.
- Jakie rezultaty firma otrzyma na koniec poszczególnych etapów.
- Jak rozliczana będzie praca przy nieprzewidzianych sytuacjach, np. kontroli.
Doradca, który obiecuje pełne bezpieczeństwo prawne, powinien budzić ostrożność, bo rzetelna ocena zawsze wskazuje ryzyka, które pozostają po stronie firmy.
Spokojniejsze decyzje zamiast pozornej ochrony
System zgodności nie uchroni zarządu przed każdym błędem, ale może sprawić, że decyzje będą podejmowane na podstawie rzetelnych informacji, a w razie sporu da się to wykazać. Dobrym punktem wyjścia jest przegląd decyzji podjętych przez zarząd w ostatnim roku i sprawdzenie, czy przy najważniejszych z nich da się dziś odtworzyć, na jakich analizach się opierały. Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, to sygnał, od czego warto zacząć porządkowanie procedur.